Uitweg uit de eurocrisis: een muntunie waarin gecontroleerde uittreding mogelijk wordt gemaakt

In het NRC van 2 juni 2012 doet Amerikaans nobelprijswinnaar economie Paul Krugman een belangrijke opmerking over de eurocrisis:

Ik heb de indruk dat Duitse bestuurders en economen de neiging hebben om over de economie na te denken in termen van principes, meer dan mechanismen. Dat ze de economische wetenschap zien als een tak van de moraalfilosofie. Schuld is slecht, zuinigheid een deugd. Maar als we het gaan hebben over hoe het eigenlijk allemaal in de praktijk werkt, dan raken we altijd de draad van de conversatie kwijt.

Griekse exit

Lange tijd was het not done om te wijzen op de instabiliteit van de eurozone en op een mogelijk vertrek van Griekenland uit de eurozone. De euro heeft Europa en Nederland in het bijzonder ongelooflijk veel welvaart gebracht, terugkeer naar een EMS (Europees Monetair Stelsel) mechanisme wil niemand en het is niet productief om in dit soort termen te praten over de eurocrisis, daarmee wakker je hem juist aan.

De vraag is of economische mechanismes zich door dit soort argumenten laten leiden. Soms lijken politici de macht die de financiële markten kunnen uitoefenen over het hoofd te zien. Het armpje drukken tussen de financiële markten en de noodmaatregelen duurt voort en de belangen worden groter en groter. Wie springt het eerst uit de auto die naar de afgrond rijdt? Laten we niet vergeten dat het financiële markten (met George Soros voorop) in 1992 op Black Wednesday is gelukt om het Britse Pond uit het Europees Monetair Stelsel te drukken.

Een ommekeer in Nederland is de open brief die premier Mark Rutte en minister van Financiën Jan Kees de Jager publiceerden in de Financial Times. Daarin werd het gedwongen uittreden uit de eurozone van landen die structureel afwijken van de convergentiecriteria het ultimum remedium genoemd.

Dit is een goede ontwikkeling. Het doorbreekt het adagium dat de eurozone niet stuk kan, wat een enorm moral hazard legt bij landen als Griekenland. Ook zonder structurele hervormingen worden ze toch wel gered. Een al dan niet afgedwongen exit uit de eurozone is immers ondenkbaar.

Optimum Currency Area

Een ‘mechanisme’ zoals Krugman dat noemt, dat toepasbaar is op de eurocrisis is de Optimum Currency Area theorie. Deze theorie stamt uit de jaren ’60 van de vorige eeuw en stelt dat muntunies een optimale omvang hebben. Dat is die omvang waarbij sprake is van uniformiteit van de economische ontwikkeling en bijsturing waar nodig door middel van arbeidsmigratie en fiscale transfers. Onder die omstandigheden weegt het opgeven van specifiek monetair beleid op tegen de voordelen van de muntunie (het elimineren van valutarisico en het verlagen van tansactiekosten).

Niemand zal ontkennen dat de 17 eurolanden heterogene economieën zijn en dat de hoop op convergentie tijdens de rit ijdel is gebleken. Kijk alleen naar de renteontwikkelingen binnen de eurozone van de afgelopen maanden.

Van arbeidsmigratie is nauwelijks sprake, zie bijvoorbeeld het EU onderzoek van A. Janiak en E. Wasmer (2008) met de veelzeggende titel: Mobility in Europe – Why it is low, the bottelnecks and the policy solutions. In dit rapport wordt onder meer becijferd dat de mobility rate in Europa nog niet eens een derde is van die van de VS (p. 21). Een bewijs voor de lage arbeidsmigratie zijn ook de grote verschillen in werkloosheid binnen de eurozone.

Tevens is de bereidheid om fiscale transfers te accepteren steeds moeilijker. Het is geen vanzelfsprekendheid dat de parlementen van de eurozone keer op keer dotaties aan tijdelijke en permanente noodfondsen goedkeuren. En het gaat nog verder: de EU maakt al plannen voor vergaande integratie op bancair gebied met een ‘bankenunie’ en een Europees depositogarantiestelsel. Bent u daar klaar voor?

Economische evenwichten zijn niet stabiel in de tijd

Van economische evenwichten is bekend dat deze niet altijd stabiel zijn in de tijd. Het is daarom een weeffout van de muntunie dat er geen procedures zijn die voorzien in het gecontroleerd uittreden van een land. Dat men een muntunie is aangegaan met heterogene landen waarbij die unie alleen gericht is op groei is een kapitale misser.

Intussen wordt de situatie in Griekenland steeds meer onhoudbaar. Heineken haalt uit voorzorg zijn overtollig kasgeld weg uit Griekenland. Grieken brengen zelf massaal geld naar het buitenland, er is sprake van een ‘tsunami’ van kapitaalsvlucht. Zwitserland stelt contingency plannen op in geval van een Griekse exit, net als allerlei Europese bedrijven met vestigingen in Griekenland.

Ook de invloedrijke econoom Hans-Werner Sinn heeft gewezen op de onhoudbaarheid van Griekenland in de eurozone. Hij zegt dat in Duitsland de tegenstand tegen betalingen aan Griekenland steeds groter wordt. So much voor de automische fiscale transfers die nodig zijn voor een succesvolle muntunie. Tevens wijst hij erop dat een uittreding van Griekenland het besmettingsgevaar eerder kleiner maakt dan groter. Een belangrijke constatering, omdat bepaalde eurofielen dikwijls het besmettingsmonster gebruiken als argument voor het tegenovergestelde standpunt: dat de muntunie juist intact moet blijven omdat er anders geen houden meer aan is.

Is het voor de Grieken niet ook beter om te trachten een structureel tekort op de handelsbalans af te bouwen aan de hand van een externe devaluatie, mogelijk gemaakt met een eigen munt, in plaats door middel van een internedevaluatie (verlaging van lonen en deflatie), wat een zeer pijnlijk economisch proces is. Ook de gezaghebbende Harvard econoom Kenneth Rogoff heeft zich de retorische vraag gesteld of de ontwrichtende werking van een suboptimale muntunie het nu allemaal wel waard is (in april 2012):

With youth unemployment touching 50% in eurozone countries such as Spain and Greece, is a generation being sacrificed for the sake of a single currency that encompasses too diverse a group of countries to be sustainable?

Geen neuro en zeuro

Dit is geen betoog om de eurozone te splitsen in een neuro en een zeuro. Professor Sylvester Eijffinger en anderen hebben terecht gewezen op de enorme belangen die de ECB heeft opgebouwd in de zuidelijke eurolanden.

De oplossing uit de crisis ligt er echter wel in de eurozone sterker te maken door het adaptief vermogen van de unie te verhogen en daar hoort contingency planning bij die voorziet in een mogelijke uittreding. Juist bij een eurozone die in termen van economische convergentie stabiel is, zijn aanpassingsmechanismen als arbeidsmigratie en fiscale transfers meer voor de hand liggend. Tevens is het een betere basis voor behoorlijk bestuur van de muntunie, iets wat momenteel ver te zoeken is.

Aanpassingsvermogen maakt een systeem sterker, het bureaucratisch ontkennen ervan (‘de verdragen voorzien niet in een uittrede uit de euro’) zwakker. Adaptief vermogen is niet voor niets verbonden aan survival of the fittest.

Advertenties

Over Folpmers
Financial Risk Management consultant, manager van een FRM consulting department, bijzonder hoogleraar FRM

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s